Titulu Peskiza Raimundo

 PROPOSTA PESKIZA

ESTUDU KOMPARATIVU KONA-BA  AFIKSU NO INFLEKSAUN VERBÁL IHA DALEN TETUN-OFISIÁL HO TETUN-TERIK UMA-BERLOIC














Hosi
Raimundo da Costa
16, c, 09, 058
DEPARTAMENTO DO ENSINO DE LÍNGUA TÉTUM
FACULDADE DE EDUCAÇÃO, ARTES E HUMANIDADES
UNIVERSIDADE NACIONAL TIMOR LOROSA’E (UNTL)
DÍLI
2022

AGRADESIMENTU

    Iha biban ida-ne’e atan ha’u haraik-an hakarak hasa’e agradese ba Aman Maromak laran luak tamba ho Aman Maromak Nia domin, grasa no kbiit tomak ne’ebé mak haraik mai ha’u durante atan-ha’u hakerek ha’u-nia monografia ida-ne’e ho kondisaun no saúde ne’ebé maka di’ak, mezmu hasoru dezafiu oin-oin ikus mai konsege susesu no hahotu monografia ne’e ho matak-malirin ne’bé mak ha’u hetan husi Na’i. Aumezmu tempu iha oportunidade ida-ne’e atan ha’u mós hakarak hato’o ha’u-nia rihun agradese, ba sira ne’bé durante ne’e tulun ona atan-ha’u, hodi bele halo hotu ha’u-nia monografia ida-ne’e. Tan ne’e hakarak hato’o ha’u-nia agradese espesiál ba:
Magnifiku Reitór Universidade Nasionál Timór Lorosa’e, Prof. Douto , Francisco M. Martins, M, Hum.
Dekana FEAU UNTL,  Profa. Doutora Ana Cristina de Jesus Sailveira Martins.
Orientadór dahuluk
Orientadór daruak
Ezaminadór dahuluk
Ezaminadór daruak
Dosente sira hotu iha DELT
Xefe Administrasaun Biblioteka Nasionál.
Belun Maria de Almeida no Zem Kufan
Na’i no lou informante sira hotu.
Ikus liu hakerek na’in hakarak atu hato’o rahun kmanek ba parente, maun sira, biin ho alin sira hotu no kolega sira hotu ne’ebé apoia hakerek-na’in liuhosi parte oioin.



ÍNDISE

PROPOSTA PESKIZA    I
AGRADESIMENTU    II
ÍNDISE    III
KAPÍTULU I    1
INTRODUSAUN    1
1.1.    Antesedente    1
1.2.    Razaun    2
1.3.    Husun Haknokar    2
1.4.    Objetivu Peskiza    2
1.4.1.    Objetivu jerál    2
1.4.2.    Objetivu espesífiku    2
1.5.    Benefísiu Peskiza    3
1.5.1.    Benifísiu Teóriku    3
1.5.2.    Benefísiu Prátika    3
1.5.    Delimitasaun Problema    3
KAPÍTULU II    4
FUNDAMENTASAUN TEÓRIKU    4
2.1.    Revizaun Literatura Naka’it    4
2.1.1.    Estudu Linguístika Komparativa    4
2.2.    Afiksu    4
2.3.    Afiksu Verbál    5
KAPÍTULU III    6
METODOLOJIA PESKIZA    6
3.1.    Metodolojia no Métodu peskiza    6
3.1.1.    Metodolojia Peskiza    6
3.1.2.    Métodu Peskiza    6
3.2.    Fatin Peskiza    6
3.3.    Partisipante    6
3.4.    Tipu no Fontes Dsdus    6
3.4.1.    Tipu Dadus    6
3.4.2.    Fontes dadus    7
3.5.    Métodu no Tékniku halibur dadus    7
3.5.1.    Métodu Halibur Dadus    7
3.5.2.    Tékniku no prosedimentu halibur dadus    8
3.6.    Instrumentu Peskiza nian    8
REFERÉNSIA    9



KAPÍTULU I
INTRODUSAUN

Antesedente
Dalen Tetun hanesan dalen ko-ofisiál ida-ne’ebé konsagra iha konstituisaun RDTL “artigu 13-2002. Ho artigu ida-ne’e iha versiklu I hatete katak:  “1( Repúblika Demokrátika Timór-Leste nia lian ofisiál maka lian Tetun no Portugés, 2)Estadu valoriza no dezemvolve Tetun no dalen nasionál sira seluk”.
Tetun ne’ebé halulik ona nu’udar dalen mahukun (língua ofisiál) ida iha ukun-fuan RDTL nian ne’e soi ninia istória interesante ida.
Tuir Silva (2013). Hatete Dalen Tetun-Ofisiál hanesan dalen Tetun ida-ne’ebé makdalek sira uza iha komunikasaun ofisiál, hala’o administrasaun públiku, uza hodi dezemvolve siénsia, teknolojia no sai mós hanesan kultura nasaun nian.
Dalen Tetun-Ofisiál katak, dalen ne’ebé iha ona ninia ortográfia rasik ho norma  hakerek no ko’alia nian, ne’ebé konsidera ona ofisialmente. Dalen Tetun-Ofisiál hariku ninia vokabuláriu sira ho impréstimu portugés no liafuan Tetun ne’ebé nia soi rasik. Liafuan impréstimu sira husi portugés hanaran liafuan “luzizmu” no própriu Tetun ne’ebé nia uza hanaran “kahorik” (Hull, 1990). Ezemplu: ezemplu liafuan luzizmu nian maka, dezemvolve, agora,demokrátiku, edukasaun nsst, no liafuan kahorik maka, hadi’a, daudaun, karik nst.
Correia (2018, p.131), haktuir katak, “lia-tetun soi ninia abut iha Tetun-Terik no empresta mós liafuan balu melaiu-indonezia, barak liu mai husi lian-portugés”.
Tetun-Terik nu’udar dialetu ida-ne’ebé funsiona hanesan dalen dahuluk ba makdalek Tetun-Terik sira, hodi halo komunikasaun iha sira-nia família, horiuluk kedas makdalek Tetun-Terik sira uza to’o ohin-loron, iha sorin seluk falante Tetun-Terik uza hodi haburas sira-nia kultura no hanesan komunidade Terik-Terik sira-nia identidade.

Afiksu katak morfema maka’it ne’ebé aumenta ba liafuan hún hodi halo mudansa ba liafuan hun ninia signifikadu. Morfema naka’it sira-ne’e bele iha “prefiksu, infiksu, sirkunfiksu no sufiksu. Afiksu mós hanesan forma naka’it ne’ebé aumenta iha liafuan nia parte inísiu, parte dahikus. Afiksu verbál katak morfema ne’ebé ka’it ho liafuan ruma hodi hamosu signifikadu seluk no morfema ne’e bele mosu iha liafuan oin, klaran, kotuk no bele mós iha liafuan hun nia oin no kotuk.




Razaun
Tanba jerasaun foun iha Suku Uma-Berloik barak mak lahatene kona-ba lala’ok forma afiksu  verbál iha Dalen Tetun-Ofisial ho Tetun-Terik Uma-Berloic.
Atu fó importánsia ba jerasaun foun sira iha suku Uma-Berloic bele komprende hodi utiliza afiksu verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál ho Tetun-Terik ho didi’ak iha futuru.
Atu buka hatene kona-ba lala’ok forma afiku verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál ho Tetun-Terik Uma-Berloic nian.

Husun Haknokar
Ho problema sira-ne’ebé identífika ona maka peskizadór sei klasifika formulasaun problema hanesan tuirmai ne’e:
Afiksu verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál bele konsidera mós hanesan afiksasaun no infleksaun verbál iha Tetun-Terik Uma-Berloic nian kalae?
Dalen Tetun-Ofisiál soi infleksaun verbál hanesan Tetun-Terik Uma-Berloic ka lae?
Prosesu formasaun ba afiksu verbál sira iha Dalen Tetun-Ofisiál ho Tetun-Terik Uma-Berloic nian hanesan ka lae?

Objetivu Peskiza
Objetivu hosi estudu ida-ne’e fahe ba parte rua hanesan objetivu jerál no objetivu espesífiku. Objetivu jerál ko’alia liu kona-bá ideia jerál rezultadu peskiza nian, no objetivu espesífiku ko’alia liu kona-bá ideia espesífiku ne’ebé hosi rezultadu peskiza nian.

Objetivu jerál
Objetivu jerál hosi peskiza ne’e maka hanesan:
Atu buka hatene kona-bá katetek ho nanesan afiksu no infleksaun verbál talain (entre) Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic.
Objetivu espesífiku
Pekiza ida-ne’e ninia objetivu espesífiku mak hanesan:
Atu buka–hatene kona-bá afiksasaun verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic nia hanesan (semilaridade) no ninia katetek (diferénsa).
Atu buka hatene no identifika kona-bá Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic nia infleksaun verbál.
Atu buka tuir kona-bá prosesu afiksasaun verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic.

Benefísiu Peskiza
Benefísu hosi rezultadu peskiza ne’e iha rua mak hanesan:
Benifísiu Teóriku
Atu hasa’e makdalek sira-nia hatenen (koñesimentu) gramatikál liuliu iha área afiksasaun no infleksaun verbál talain (entre) Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic.
Bele sai hanesan baze peskiza kontinuasaun iha área morfolojia, liuliu área afiksasaun nian.
Benefísiu Prátika
Ba makdalek, atu sira bele uza liafuan sira iha Dalen Tetun-Ofisiál tuir regra ne’ebé iha, liuliu iha parte afiksu verbál nian.
Bele sai makdalek ne’ebé di’ak liu hodi uza lian Tetun iha abilidade hakerek, lee no ko’alia.
Ba peskizadór bele hatutan sira iha Dalen Tetun-Ofisiál ho loos no di’ak tuir regra Dalen Tetun-Ofisiál nian, ne’ebé sai hanesan instrumentu komunikasaun ida, iha abilidade orál no abilidade eskrita.
Ba universidade sira iha Departamentu do Ensino de Lingua Tetun e Artes (DELTA) nian, bele uza hodi halo kontinuasaun ba peskiza ne’e, kona-bá área morfolojia nian iha abilidade hakerek, lee no ko’alia.

Delimitasaun Problema
Iha peskiza ida-ne’e, peskizadór halo estudu deskrisaun ba afiksu verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic nian de’it, maske sei iha lia-husun barak kona-bá dezemvolvimentu Dalen Tetun-Ofisiál no Tetun-Terik Uma-Berloic ninia estrutura interna sira seluk.


KAPÍTULU II
FUNDAMENTASAUN TEÓRIKU

Revizaun Literatura Naka’it
Estudu Linguístika Komparativa katak estudu ida-ne’ebé linguísta sira uza hodi halo komparasaun entre dalen rua, hanesan halo estudu ba son ka halo estudu ba sistema gramatikál sira. Estudu linguítika komparativa ne’e hahú husi tinan 1950 no 1960. Halo hodi deskobre ka buka-hatene kle’an liután kona-bá lala’ok linguístika nian ne’ebé ema uza hodi aplika estrutura linguístika nian loloos, liuliu ba estudante hirak-ne’ebé aprende dalen (Martins, 1978).

Estudu Linguístika Komparativa
Estudu linguístika komparativa hanesan maneira ida hodi kompara elementu no sistema iha dalen dahuluk (L1) ho Dalen daruak (L2) ninia forma sira, hodi bele hetan ninia nanesan (semilaridade) no kaketak (diferénsia) (Saussure, 1916).
Chomsky (1995), haktuir katak linguístika komparativa hanesan sistema ida-ne’ebé linguísta sira uza hodi buka tuir familia dalen. Houaiss (2001), mós haktuir tán katak estudu komparativu ne’e hanesan maneira ida-ne’ebé peskizadór sira uza hodi deskobre liafuan nia hanesan (semilaridade) no kaketak (diferénsia).
Bazeia ba ideia sira iha letenbá bele interpreta katak estudu linguístiku komparativu hanesan estudu ida-ne’ebé linguísta sira uza hodi kompara sistema linguístiku komparativu entre dalen dahuluk (L1) ho dalen daruak (L2).

Afiksu
Afiksu katak prosesu forma liafuan ho maneira hatutan afiksu ba liafuan hun ka bele mós hanaran prosesu aumenta afiksu hodi hamosu liafuan foun seluk. Afiksasaun hanesan elementu hirak-ne’ebé sadere ka ligaba liafuan hun hodi halo mudansa ba liafuan ne’e rasik. Iha linguístika nia laran afiksasaun la’os hanesan liafuan prinsipál ka liafuan hun, maibé hatutan fali ho liafuan hun mak bele hamosu liafuan ida ho ninia signifikadu ne’ebé lahanesan ona ho liafuan hun (Cahyono, 1995, p.145), nune’e linguístika sira mós haktuir katak, afiksu hanesan forma naka’it ida-ne’ebé bele aumenta iha molok iha liafuan hun (prefiksu), depoizde liafuan  hun (sufiksu) iha liafuan hun nia klaran (infiksu) no liafuan hun iha afiksu klaran (sirkunfiksu) (Richard, 1992). Afiksasaun hanesan prosesu ida-ne’ebé muda liafuan báziku sai fali liafuan kompleksu (Nápoles, 1998). Correia (2007, p.49) mós haktuir katak “morfema fahe ba parte rua hanesan morfema koren (livre) ho morfema kesik. Morfema livre katak morfema ne’ebé bele hamriik mesak hanesan liafuan ida. (Ezemplu: hemu, moris, mate nst) enkuantu morfema kesik katak morfema ne’ebé labele hamriik mesak hanesan liafuan ida, maibé tenke hatuur hamutuk ho morfema seluk hodi fó sentidu. (Ezemplu: ha-iha, hata’uk,hamutin, laiha, lasusar, lafolin nst)”. Correia (2018), haktuir tan katak morfema kesik (ligadu) hafahe tan ba tipu rua, hanesan morfema fleksionál no morfema derivasionál. Tuir Anderson (1982), katak morfema fleksionál hanesan tipu prinsipál ida iha operasaun morfolojia liuhusi aumenta afiksu ba liafuan. Afiksu fleksionál hanesan afiksu ida-ne’ebé aumenta funsaun gramatikál espesífiku ba liafuan ida maibé la muda liafuan ne’e nia kategoria no la muda liafuan hun nia signifikadu. Ezemplu: “ iha dalen inglés bele pluraliza aumenta sufiksu –s (dog-dogs, noun-nouns)”. Morfema fleksionál la hanesan ho morfema derivasionál (tipu rua-ne’e operasaun espesífiku morfolojia). Mézmuke tipu operasaun rua-ne’e la haketak malu, maibé morfema rua-ne’e iha:
Morfema fleksionál nunka muda liafuan nia kategoria, enkuantu morfema derivasionál enjerál halo mudansa ba kategorizasaun liafuan.
Morfema fleksionál baibain periférika ba morfema derivasionál.
Trinton (2000, p.78) haktuir tan katak “afiksu fleksionál maka afiksu labele prodús formasaun liafuan foun hosi liafuan hun, enkuantu afiksu derivasionál mak afiksu ne’ebé prodús liafuan foun hosi liafuan hun. Ezemplu iha lian Inglés liafuan “revews”, ninia hun maka “view” prefiksu re-, no niniasufiksu maka –s forma ho liafuan seluk, liafuan seluk mak review”. Entaun prefiksu re- hanesan morfema derivasionál no sufiksu –s morfema infleksionál. Iha linguístika sira hanesan Aronoff (1976) no Perlmutter (1988), haktuir katak morfema fleksionál ho derivasionál ne’e iha ninia komponente ne’ebé la hanesan iha gramátika. Vizaun ne’e la kontroversa tanba linguístika seluk hanesan Halle (1973) no Kiparsky (1982), haktuir fali katak morfema fleksionál ho morfema derivasionál ne’e hanesan refleksu ida-ne’ebé mai hotu hosi afiksasaun. Radifani (2016), haktuir katak prosesu afiksasaun maka prosesu hatur afiksu ba liafuan hun hodi hamosu liafuan foun.

Afiksu Verbál
Afiksu verbál maka morfema sira-ne’ebé hatutan ba verbu iha lingua polisitatika (dalen ida nia liafuan baze) hodi hamosu signifikadu seluk. Espesífiku iha konseitu sira hanesan fraze, argumentu verbál no son. Orden afiksu verbál nian hahú ho morfema derivasionál no morfema infleksionál (Bybee, 1985).



KAPÍTULU III
METODOLOJIA PESKIZA
Metodolojia no Métodu peskiza
Metodolojia Peskiza
Iha peskiza ida-ne’e peskizadór uza métodu kualitativu deskretivu ho korpus. Métodu kualitativu ne’e uza populasaun naturalístiku hodi bele hetan komprensaun ba fonema sira iha koneksaun própriu.
Seluk husi ida-ne’e, peskiza kualitativu hanesan ida-ne’ebé peskizadór sira uza hodi buka tuir antesedente sira hotu (holistic) bazeia ba evidénsia sira liuhusi (asaun, ko’alia, hahalok, nst) ne’ebé sujeitu sira peskiza nian halo iha sira-nia antesedente sientífiku ho modelu (emic), komforme peskizadór sira-ne’ebé atu konstroi tópiku peskiza hodi harii ka habelar teória (Herman, 2005).

Métodu Peskiza
Métodu peskiza ne’ebé peskizadór uza iha peskiza ida-ne’e maka métodu kualitativu ho karakterístika deskretivu. Métodu peskiza kualitativu ne’e baibain hanaran métodu peskiza naturalístika tanba peskiza ne’e uza ho kondisaun ne’ebé naturál (natural setting). Métodu peskiza ne’e mós hanaran métodu etnografia, tamba dahuluk métodu kualitativu ne’e barak liu mak uza ho halo peskiza ba matéria antropolojia kulturál; hanaran métodu kualitativu, tanba dadus hirak-ne’ebé peskizadór rekolla ho modelu kualitativu.

Fatin Peskiza
Iha peskiza ida-ne’e peskizadór hili mak iha suku ida ne’ebé mak komunidade sira ko’alia lian ida de’it, Suku Uma-Berloic iha Postu-administrativu Alas, Munisípiu Manufahi sai hanesan fatin peskiza nian tanba iha Suku ne’ebá komunidade maioria halo komunikasaun ho Tetun-Terik no sira-nia dalen inan (L1) maka Tetun-Terik me’e rasik.

Partisipante
Partisipante ne’ebé peskizadór uza iha peskiza ne’e maka, komunidade sira iha Suku Uma-Berloic, Postu Administrativu Alas, Munisípiu Manufahi hamutuk ema na’in-12.

Tipu no Fontes Dsdus
Tipu Dadus
Iha dadus hirak-ne’ebé peskizadór uza iha peskiza ne’e mak dadus kualitativu. Dadus kualitativu katak dadus sira-ne’ebé ho forma verbál la’os numerál. Dadus kualitativu ne’ebé temi iha peskiza ida-ne’e nomeadamente ba deskrisaun jerál ba objetu ho modelu investigasaun, inklui mós istória badak, objetu nia jeografia, vizaun, misaun, estrutura, kondisaun komunidade, kondisaun sujestaun no sentimentu, padraun peskiza no lala’ok komunikasaun iha komunidade Suku Uma-Berloic nian.

Fontes dadus
Fontes dadus ne’ebé iha peskiza ne’e maka peskizadór uza korpus no informante.
Peskizadór halibur dadus hirak-ne’e ho fontes sekundária.

Korpus
Bauer no Aarts (2002), haktuir katak korpu hanesan tema ida-ne’ebé kompostu husi matéria identifikadu sira hanesan fontes importante atu informante ka peskizadór sira fundamenta sira-nia testu adekuadu ba lala’ok sientífiku ne’ebé nesesáriu ba ninia monografia. Liafuan korpus ninia orijen hosi dalen gregu, ho signifikadu korpu, no testu adekuadu.

Informante
Informante hanesan parte prinsipál ida bainhira hala’o atividade halibur dadus, liuliu iha dadus kualitativu no iha halibur dadus sekundáriu. Iha sorin seluk informante maka ema sira-ne’ebé informa dadus ba peskizadór

Dadus Sekundáriu
Fontes sekundáriu mak hanesan dadus ne’ebé peskizadór halibur diretamente. Dadus ne’e mós bele dehan dadus ne’ebé forma ona ho modelu dokumentasaun hanesan “korpus”.

Métodu no Tékniku halibur dadus
Métodu Halibur Dadus
Tuir Rineka (2006), katak bainhira hala’o atividade peskiza ne’e peskizadór uza métodu ne’ebé loos, no peskizadór mós tenke uza tékniku no instrumentu halibur dadus nian ne’ebé relevante ho títulu. Métodu ne’ebé maka peskizadór uza iha prosesu halibur dadus iha peskiza ne’e maka liuhusi prosesu dokumentasaun.

Dokumentasaun
Dokumentasaun maihosi liafuan dokumentu, katak buat ruma ne’ebé hakerek. Métodu dokumentasaun halibur dadus ho modelu hakerek dadus hirak-ne’ebé iha tiha ona. Tékniku ka estudu dokumentasaun maka dalan halibur dadus liuhusi fó hela informasaun no inklui mós livru no sasán seluk tan ne’ebé iha ligasaun ho problema peskiza nian. Téknika ne’ebé peskizadór uza iha estudu ida-ne’e maka:
Peskizadór sei fahe korpus ba informante sira no haruka informante sira prienxe korpus ne’ebé peskizadór prepara ona, ho afiksu no infleksaun verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál ho Tetun-Terik Uma-Berloic nian. Informante hirak-ne’e hamutuk na’in-sanulu resin-rua (12), depoizde informante prienxe, peskizadór analiza ba rezultadu sira. Liafuan hirak-ne’ebé peskizadór uza hodi forma sai korpus peskiza ne’e, maka liafuan sira ho ninia klase verbál iha Dalen Tetun-Ofisiál. Liafuan sira-ne’e tuir ninia kategorizasaun, katak forma tuir ninia modelu afiksu verbál hanesan afiksu ha-, hak-k, nam no afiksu verbál sira seluk.

Tékniku no prosedimentu halibur dadus
Tékniku ne’ebé peskizadór uza iha peskiza ne’e maka, fahe korpus. Peskizadór fahe korpus ne’ebé peskizadór prepara tiha ona ba informante sira, no haruka sira (makdalek Tetun-Terik sira) prienxe ho liafuan afiksu verbál Tetun-Terik nian. Informante ne’ebé peskizadór uza iha peskiza ne’e maka, komunidade sira iha Suku Uma-Berloic, Postu Administrativu Alas, Munisípiu Manufahi hamutuk ema na’in-12.

Instrumentu Peskiza nian
Iha haknokar ne’e maknokar uza instrumentu hanesan korpus. Instrumentu ne’e maka maknokar uza hodi rekolla dadus afiksu verbál Tetun-Terik Uma-Berloic nian.


REFERÉNSIA


Correia, G. S. (2005). Kursu Gramátika Tetun. Díli: Instituto Nacional Linguistica.
Eccles, G. H. (2001). Gramatica da Lingua Tetun. Díli: Instituto Nacional Linguistica.


.